De theorie van positieve desintegratie beschrijft drie factoren die invloed hebben op het desintegratieproces: de eerste is genetische aanleg (nature), de tweede is aangeleerd gedrag (nurture) en de derde is een transformerende, innerlijke kracht. Bij éénlagige desintegratie zijn de eerste en tweede factor dominant, terwijl bij meerlagige desintegratie ook een derde factor actief is. Samen vormen deze drie factoren je vermogen om groei door te maken, of, zoals het in deze theorie heet, je ontwikkelingspotentieel.
Je erfelijke, biologische aanleg en aangeboren kwaliteiten zoals bepaalde eigenschappen, vaardigheden en (kern)talenten zijn van invloed op je persoonlijkheidsontwikkeling. Denk hierbij aan muzikaal talent, focus of cognitieve capaciteit. Wat je in de kern beschikbaar hebt als potentieel talent, kun je ook als zodanig ontwikkelen. Heb je bepaalde talenten niet meegekregen in je DNA? Dan is het lastiger deze desgewenst toch te ontwikkelen.
Onder de eerste factor vallen biologische impulsen en de zogenaamde overexcitabilities. Deze spelen een belangrijke rol binnen je ontwikkelpotentieel. Dąbrowski onderscheidt er vijf, die zich al op jonge leeftijd openbaren: intellectuele, verbeeldende, emotionele, sensuele en psychomotorische overexcitabilities. Met name de intellectuele, verbeeldende en emotionele overexcitabilities spelen een belangrijke rol in het proces van desintegratie en persoonlijke ontwikkeling. Zij komen voort uit complexe emoties die volgens Dąbrowski de drijvende krachten zijn voor verdere, meerlagige ontwikkeling.
In mindere mate dragen ook sensuele en psychomotorische overprikkelbaarheid bij aan meerlagige ontwikkeling, bijvoorbeeld doordat ze je innerlijke conflicten en het meerlagige desintegratieproces intenser maken. Als deze overprikkelbaarheden echter niet goed worden geïntegreerd met de andere overprikkelbaarheden, dan is er volgens Dąbrowski het risico dat de sensuele en psychomotorische overprikkelbaarheid zich uiten in bijvoorbeeld egocentrisch claimgedrag of impulsieve agressie. Dit met als mogelijk gevolg dat iemand zijn of haar speciale talenten en vaardigheden inzet voor egocentrische doeleinden.
Dit betekent dat als je emotionele, intellectuele en/of verbeeldende overprikkelbaarheid in jezelf herkent, je ervan uit kunt gaan dat met name deze eigenschappen je ontwikkeling voortstuwen. Herken je ook psychomotorische en/of sensuele overprikkelbaarheid in jezelf, dan is het mogelijk dat deze twee vormen van intensiteit tijdens je meerlagige ontwikkelproces steeds meer op de achtergrond komen te staan. Ze komen in dienst te staan van je emotionele, intellectuele en/of verbeeldende intensiteit, die hierdoor weer versterkt worden.
De tweede factor behelst je fysieke, psychologische en sociale omgeving: je familie, intergenerationele invloeden, maatschappij, land, cultuur, opleiding, vrienden en alle mensen met wie je tijdens je leven omgaat. Het gezin, het land en de cultuur waarin je geboren wordt, bepalen uiteraard hoe je je in beginsel ontwikkelt. Als je jong bent neem je de gebruiken, tradities en waarden uit je omgeving gemakkelijk over. Ook als je ouder wordt gebeurt dat; vrienden, medeleerlingen, collega’s, mensen met wie je omgaat op school, in clubs en online hebben invloed op jouw gedrag.
Over het algemeen draagt een liefdevolle, accepterende en inspirerende sociale omgeving eerder bij aan positieve emotionele ontwikkeling dan een afwijzende, autoritaire omgeving. Het is niet meer dan logisch dat een slechte jeugd met slechte sociale omstandigheden, geweld en/of trauma ertoe kan leiden dat je niet goed in staat bent je persoonlijk en emotioneel te ontwikkelen. Dąbrowski is echter van mening dat dit alléén doorslaggevend is bij iemand met een gemiddeld ontwikkelpotentieel. Voor iemand met een sterk ontwikkelpotentieel heeft een negatieve omgeving minder invloed op diens potentie om zich meerlagig te ontwikkelen. Stel dat je beschikt over een sterk ontwikkelpotentieel: dat wil zeggen bijzondere eigenschappen en talenten, en daarnaast ook intellectuele, emotionele en verbeeldende overprikkelbaarheid. Als je daarbij ook een sterke derde factor (zie hieronder) hebt, dan kan het heel goed zijn dat je jezelf tóch meerlagig ontwikkelt, zelfs als de groeikwaliteiten van je sociale omgeving te wensen over laten.
De derde factor is een wat abstracter fenomeen, maar des te interessanter. Het is een transformerende, innerlijke kracht die zich ontwikkelt wanneer je bewust wordt van je persoonlijke waarden en op basis hiervan keuzes maakt in je leven, op elk niveau. Waar je eerst veelal op de automatische piloot door het leven navigeert en je keuzes sterk worden beïnvloed door de eerste en tweede factor, realiseer je op een gegeven moment dat je een keuze hebt om het anders te doen. Sterker nog, je voelt dat je móet kiezen in overeenstemming met je persoonlijke waarden. Vanaf dat moment reguleert de derde factor op verantwoordelijke en sensitieve wijze de invloeden van de eerste en tweede factor.
De derde factor is ook een van de autonome dynamismen, of groeikrachten die Dąbrowski noemt. Wanneer je een sterke derde factor ontwikkelt, word je zelfbewuster en ervaar je geleidelijk aan meer zelfbeschikking. Terwijl de eerste en tweede factor je ontwikkelingspotentieel vanaf het begin beïnvloeden, duurt het meestal jaren voordat de derde factor zich ontvouwt, al zie je soms ook kinderen die er al op jonge leeftijd over lijken te beschikken. Meestal verschijnt de derde factor pas nadat je ontwikkeling door innerlijke conflicten ver genoeg is gevorderd. Tijdens dat proces kun je de derde factor gaan herkennen als een innerlijke stem. In de woorden van Dabrowski:
The third factor rarely appears in a “ready-made” form. We work it out slowly and gradually through inner struggles, through difficulties of affirmation and negation, until the time when our decisions are controlled by the synthetic “inner voice” and the growing role of the inner psychic milieu in the direction of the ideal of personality.[1]
De oorsprong van de derde factor is niet eenvoudig aan te wijzen. Al geven wetenschappelijke inzichten die lang na 1980, het jaar van Dąbrowski’s dood, bekend werden, ons hier stof tot nadenken. Dąbrowski zegt dat de derde factor het resultaat is van een wisselwerking tussen de eerste en de tweede factor, maar dat deze veel meer wordt dan de som der delen: 1 + 1 = 3. Hoe kan dit? Volgens de wetenschap van de epigenetica zijn persoonlijke ervaringen en omgevingsfactoren voortdurend van invloed op je genexpressie. Dit betekent dat de eigenschappen die je ontwikkelt, nooit helemaal vooraf bepaald zijn. Sterker nog, onder invloed van je omgeving kun je zelfs nieuwe eigenschappen ontwikkelen. Je ontwikkeling als mens – biologisch, emotioneel, psychologisch en gedragsmatig – is altijd een complexe interactie van genactiviteit, ervaring en omgeving.
Als we de ontwikkeling van de derde factor bekijken in het licht van deze epigenetische principes kunnen we ervan uitgaan dat binnen één persoon gedurende één leven veel verschillende ontwikkelmogelijkheden zijn. Nature en nurture bepalen voor een groot deel wie je bent en wie je kunt worden. Maar je ontwikkelingspotentieel is niet alleen een statische optelsom van nature en nurture. Bij het ontwikkelen van je derde factor overstijg je bepaalde overtuigingen zoals ‘Zo ben ik nou eenmaal geboren’ of ‘Ik ben zo geworden door wat er in mijn jeugd is gebeurd en ik kan er niets aan doen’. Vanuit de derde factor begin je met het nemen van verantwoordelijkheid voor jezelf en je gedrag.
Noten:
[1] K. Dabrowski, A. Kawczak and J. Sochanska The Dynamics of Concepts (1973, Gryf Publications LTD London) p. 79.