Overexcitability – in Nederland ook bekend als overprikkelbaarheid – is het bekendste aspect van de theorie van positieve desintegratie. Wij vinden de vertaling ‘overprikkelbaarheid’ wat ongelukkig gekozen omdat dit eerder negatieve dan positieve associaties oproept, terwijl overexcitabilities juist heel positief kunnen zijn. Als je de term die Dąbrowski hiervoor in zijn Poolse boeken heeft gebruikt letterlijk vertaalt naar het Nederlands, kom je uit op het woord ‘hyperstimuleerbaarheid’. En dat is precies waar het hier om gaat. Dąbrowski merkte op dat veel kinderen en volwassenen intenser reageren op stimuli, zowel externe als interne. Deze (soms ook hele kleine) stimuli ervaren ze zowel sterker als vaker dan andere mensen en hun reactie kan ook nog eens aanzienlijk langer duren. Dit alles samen vormt de ervaring van overexcitability.
Je zenuwstelsel verwerkt alles wat we ervaren. Mensen met overexcitability hebben een zenuwstelsel dat krachtiger reageert dan gemiddeld. Ze hebben dunnere zenuwen, gevoeligere zenuwuiteinden en snellere synapsen. Daarom verwerken ze prikkels zo intensief. Overexcitability zit in je genen, het is dus onderdeel van de eerste factor. Omdat je met deze intensiteit wordt geboren, kun je het niet ‘afleren’. Maar hoe we onze overexcitability ervaren en tot uitdrukking brengen, kan wel degelijk veranderen. Dit zien we tijdens eenlagige en meerlagige ontwikkeling, en door de invloed van de tweede en derde factor: respectievelijk onze omgeving en de bewuste keuzes die we maken.
Overexcitability betekent dat je gevoeliger bent en misschien ook makkelijker overweldigd raakt. Jouw ervaring van de wereld kan intens vreugdevol en positief zijn, of intens frustrerend. Maar ze gaan ook gepaard met een zekere kwetsbaarheid. Hoe intenser je overexcitability, hoe groter de kans dat je positief desintegreert. Je kunt de hoogste pieken en de diepste dalen ervaren én je hebt een enorme capaciteit voor nuance. Anderen zouden kunnen zeggen dat je té intens, té aanwezig, té rusteloos of gewoonweg te veel bent. Dit is de externe ervaring van overexcitability. Maar je kunt overexcitability ook alleen intern ervaren. Anderen vinden je dan misschien té verlegen, té geremd of té raadselachtig.
Dabrowski heeft vijf verschillende domeinen van overexcitability (OE’s) geïdentificeerd en beschreven: emotionele, intellectuele, verbeeldende, sensuele en psychomotorische. Je kunt als mens geen, één of meer van deze soorten overexcitability hebben. Alle varianten zijn mogelijk. Sterke emotionele en intellectuele OE – en tot op zekere hoogte ook verbeeldende OE – zijn het sterkst verbonden met meerlagige ontwikkeling. Het gaat verder dan intensiteit alléén: deze overexcitabilities maken transformatie en de groei van je persoonlijkheid mogelijk.